नेपालको पर्यटन क्षेत्रले कोभिड-१९ पछिको विश्वव्यापी मन्दीलाई चिर्दै ९७% सम्मको ‘रिकभरी’ दर हासिल गरेको छ। सन् २०२५ सम्ममा पर्यटक आगमन संख्या १.१५ मिलियन पुग्ने प्रक्षेपण हुनु उत्साहजनक त छ, तर के यो संख्या मात्र हाम्रो समृद्धिको लागि पर्याप्त छ? तथ्याङ्कले एउटा तीतो यथार्थ देखाउँछ—हाल प्रति पर्यटक दैनिक औसत खर्च केवल $४१ (Yield per visitor) छ।
एक वरिष्ठ आर्थिक रणनीतिकारको दृष्टिमा, अबको आवश्यकता केवल ‘भोल्युम’ (संख्या) बढाउनु होइन, बल्कि पर्यटनको ‘इकोनोमिक मल्टिप्लायर इफेक्ट’ (Economic multiplier effect) लाई अधिकतम बनाउनु हो। यसै रणनीतिक परिवर्तनको संवाहकको रूपमा सन् २०२६ अगस्ट १५-१६ मा चीनको ग्वान्झाउमा ‘ग्लोबल NRN सम्मेलन: आरोहण २०२६’ आयोजना हुँदैछ। यो नेपालको आर्थिक इतिहासमा एउटा ‘प्याराडाइम सिफ्ट’ ल्याउने ऐतिहासिक अवसर हो।
१. संख्या (Volume) होइन, प्रतिफल (Yield) मा केन्द्रित रणनीति
विगतमा हाम्रो ध्यान धेरै भन्दा धेरै पर्यटक भित्र्याउने ‘भोल्युम-ड्रिभन’ मोडेलमा मात्र सीमित रह्यो। यसले गर्दा हाम्रा सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदाहरूमा ‘मास टुरिजम’ को दबाब त बढ्यो, तर राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा ठोस योगदान पुग्न सकेन। ‘आरोहण २०२६’ ले ‘हाई-भ्यालु, लो-इम्प्याक्ट’ (High-Value, Low-Impact) को सिद्धान्त अघि सारेको छ।
हाम्रो लक्ष्य हालको $४१ को खर्चलाई बढाएर $१२५ पुर्याउनु हो। यसका लागि ‘प्रिमियम वेलनेस रिट्रिट्स’ र ‘लक्जरी ट्रेकिङ’ जस्ता क्षेत्रमा लगानी गरी गुणस्तरीय पर्यटक तान्न जरुरी छ।
“Aarohan represents the climb toward economic sustainability and cultural preservation.”
२. रेमिट्यान्सलाई उपभोगबाट ‘PPD’ लगानीमा रूपान्तरण
नेपालको गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) मा गैर-आवासीय नेपाली (NRN) को योगदान २६.६% ($११ अर्ब रेमिट्यान्स) रहेको छ। यो विशाल पुँजी हाल मुख्यतया उपभोगमा खर्च भइरहेको छ। अर्कोतर्फ, ६.७% GDP हिस्सा ओगटेको र १० लाख ५० हजार रोजगारी सिर्जना गरेको पर्यटन क्षेत्रलाई आधुनिक पूर्वाधारको अभाव छ।
‘आरोहण २०२६’ को मुख्य ‘इन्भेस्टमेन्ट थीसिस’ भनेको रेमिट्यान्सलाई सार्वजनिक-निजी-डायस्पोरा (Public-Private-Diaspora – PPD) साझेदारीको माध्यमबाट पर्यटकीय पूर्वाधारमा लगाउनु हो।
| मापदण्ड | उपभोगमुखी रेमिट्यान्स (हाल) | समृद्धिमुखी लगानी (आरोहण २०२६) |
|---|---|---|
| मुख्य लक्ष्य | घरायसी उपभोग र आयात वृद्धि। | बैंकबल परियोजना (Bankable Pipelines) र पूर्वाधार। |
| लगानीको ढाँचा | व्यक्तिगत खर्च। | PPD (Public-Private-Diaspora) साझेदारी। |
| आर्थिक सुरक्षा | बचत न्यून। | पूँजीगत सुरक्षा (Capital Security) र उच्च प्रतिफल (High-yield)। |
| रोजगारी | वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता। | स्वदेशमै १० लाख भन्दा बढी रोजगारीको सुदृढीकरण। |
३. सगरमाथा भन्दा बाहिर: पर्यटकीय क्षेत्रको विविधीकरण (Verticals)
नेपाल भनेको केवल हिमाल मात्र होइन भन्ने सन्देश विश्व बजारमा लैजान ‘आरोहण २०२६’ ले नयाँ ‘भर्टिकल’ हरूको पहिचान गरेको छ। जसले पर्यटकको बसाइ अवधि (हालको १३.१ दिन) र खर्च दुवै बढाउनेछ:
- आध्यात्मिक र कल्याण (Spiritual & Wellness): लुम्बिनी र पशुपतिनाथलाई केन्द्र बनाएर हिमालयन योग, आयुर्वेद र ध्यान शिविरहरू।
- एडभेन्चर (Adventure): ८,००० मिटर माथिका हिमालहरूका साथै ‘एलिट माउन्टेन साइक्लिङ’ (Elite mountain cycling) जस्ता प्रिमियम साहसिक खेल।
- पर्या-वन्यजन्तु (Eco-Wildlife): चितवन र बर्दियाका दुर्लभ पाटेबाघ र एकसिंगे गैँडाको संरक्षणमा आधारित उच्चस्तरीय सफारी।
- सांस्कृतिक सम्पदा (Heritage): ७ युनेस्को स्मारक क्षेत्रहरूमा नेवारी कलाको उत्कृष्ट प्रदर्शन (UNESCO artistic mastery) र प्रवर्द्धन।
- कृषि-पर्यटन (Agro-Tourism): अर्गानिक कफी टुर र दिगो सामुदायिक होमस्टेहरू।
४. प्रविधि र महिला नेतृत्वको मार्गचित्र (Roadmap 2026-2035)
‘आरोहण २०२६’ एउटा सम्मेलन मात्र नभएर आगामी दशकको लागि ‘लन्चप्याड’ हो। सन् २०३५ सम्मको लागि हामीसँग स्पष्ट माइलस्टोनहरू छन्:
- २०२७: बैंकबल प्रोजेक्ट पाइपलाइन र संयुक्त लगानी (Joint Venture) को कार्यान्वयन।
- २०३०: महिला नेतृत्वका पर्यटन हबहरूको विस्तार र सीप विकास। पर्यटन उद्यममा महिला सशक्तीकरणले उच्च सामाजिक प्रभाव पार्नेछ।
- २०३२: AI-ड्रिभन डिजिटल प्लेटफर्म र ‘इन्टिग्रेटेड ग्लोबल टुरिजम एप्स’ को पूर्ण कार्यान्वयन। यसले नेपालको विश्वव्यापी पहुँच र सञ्चालन दक्षता बढाउनेछ।
५. ग्वान्झाउ: एसियाली बजारको रणनीतिक प्रवेशद्वार
सम्मेलनको लागि चीनको ग्वान्झाउ छनोट हुनुका पछाडि ठोस रणनीतिक कारणहरू छन्। ग्वान्झाउ एसियाली ‘आउटबाउण्ड’ पर्यटकहरूको ठूलो बजार (Asian Outbound Trends) सँग जोडिने गेटवे हो।
यो स्थान कूटनीतिक र व्यापारिक हिसाबले तटस्थ (Neutral Ground) हुनुका साथै यहाँको विश्वस्तरीय प्रदर्शनी केन्द्रले नेपाली उत्पादन र लगानीका अवसरहरूलाई ‘म्याचमेकिङ’ (Matchmaking) गर्न उत्कृष्ट प्लेटफर्म प्रदान गर्दछ। चीनमा रहेका एनआरएनहरूले नेपालको आर्थिक कूटनीतिको पुलको रूपमा काम गर्नेछन्।
निष्कर्ष र भविष्यको मार्गचित्र
‘आरोहण २०२६’ को सफलताका लागि ‘NRN-नेपाल पर्यटन बोर्ड कार्यदल’ (NRN-NTB Task Force) गठन भइसकेको छ। यसले भिसा सहजीकरण, कनेक्टिभिटी र लगानी सुरक्षाका नीतिगत सुधारमा पैरवी गर्नेछ।
नेपालको पर्यटनलाई संख्याबाट गुणस्तरमा रूपान्तरण गर्ने यो महायज्ञमा सहभागी हुन र लगानी सुनिश्चित गर्न म सम्पूर्ण गैर-आवासीय नेपाली र उद्यमीहरूलाई आह्वान गर्दछु।
चिन्तनशील प्रश्न: “हाम्रो पुस्ताको यो अभूतपूर्व एकता र रणनीतिक लगानीले आगामी पुस्ताको लागि कस्तो नेपाल निर्माण गर्नेछ?”
नेपालका हिमालहरूले हामीलाई बोलाइरहेका छन्। ग्वान्झाउमा हाम्रो उपस्थिति र लगानीले भावी पुस्ताका लागि समृद्धिको नयाँ ढोका खोल्नेछ। सहभागी बनौँ, नेपालसँगै अघि बढौँ।
