Screenshot
चीनले मङ्गलबारदेखि जापानतर्फ हुने निर्यातमा कडा नियन्त्रण (Export Controls) सुरु गरेको छ। विशेषगरी सैन्य र नागरिक दुवै प्रयोजनमा आउन सक्ने ‘दोहोरो प्रयोग’ (Dual-use) हुने वस्तुहरूको निर्यातमा चीनले गरेको कडाइले दुई देशबीचको कूटनीतिक सम्बन्धमा गम्भीर दरार उत्पन्न गराएको छ।
बेइजिङको यो घोषणा लगत्तै जापान सरकारले यसलाई “अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास विपरीतको कदम” भन्दै कडा शब्दमा आपत्ति जनाएको छ।
के हो ‘रेअर अर्थ मेटल्स’ को त्रास?
चीनले कडाइ गरेको सूचीमा ‘रेअर अर्थ मेटल्स’ (दुर्लभ धातुहरू) पर्न सक्ने सम्भावनाले जापानको उच्च प्रविधि उद्योगमा त्रास फैलिएको छ। ‘रेअर अर्थ’ लाई आधुनिक प्रविधिको ‘भिटामिन’ मानिन्छ।
- रणनीतिक महत्व: यी धातुहरू विना आधुनिक इलेक्ट्रोनिक्स, इलेक्ट्रिक सवारीसाधन (EV) को मोटर, विन्ड टर्बाइन, र स्मार्टफोन निर्माण असम्भव प्रायः हुन्छ।
- सैन्य उपयोग: क्षेप्यास्त्र (Missiles), लडाकु विमान र रडार प्रणाली जस्ता अत्याधुनिक सैन्य उपकरण निर्माणमा पनि यी धातुहरू अनिवार्य हुन्छन्।
- चीनको एकाधिकार: विश्वव्यापी रूपमा ‘रेअर अर्थ’ को उत्खनन र प्रशोधनमा चीनको दबदबा छ। यदि चीनले यसको आपूर्ति रोक्यो भने जापानको अटोमोबाइल र इलेक्ट्रोनिक्स क्षेत्र ठप्प हुनसक्छ। विगतमा सन् २०१० मा पनि सेनकाकु टापु विवादको समयमा चीनले जापानमाथि यस्तै अघोषित प्रतिबन्ध लगाएको थियो।
तनावको मुख्य जड: ताइवान मुद्दा
विश्लेषकहरूका अनुसार चीनको यो पछिल्लो आर्थिक प्रहारको मुख्य कारण ‘ताइवान’ सँग जोडिएको जापानको कडा नीति हो।
- प्रधानमन्त्रीको विवादास्पद अभिव्यक्ति: गत नोभेम्बरमा जापानी प्रधानमन्त्री ताकाइची सानाए (Takaichi Sanae) ले एक सार्वजनिक मञ्चमा “ताइवानमा बल प्रयोगसहितको कुनै पनि संकट (Taiwan Emergency) सिधै जापानको अस्तित्वका लागि खतरा हो” भन्ने अभिव्यक्ति दिनुभएको थियो।
- चीनको आक्रोश: चीनले ताइवानलाई आफ्नो अभिन्न अङ्ग मान्दै आएको छ र यसमा विदेशी हस्तक्षेप अस्वीकार गर्छ। जापानी प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्तिलाई चीनले आफ्नो “आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप” र “एक चीन नीति” माथिको प्रहारका रूपमा व्याख्या गर्दै आएको छ।
- भू-राजनीतिक संवेदनशीलता: जापानको पश्चिमी टापुहरू ताइवानबाट निकै नजिक पर्छन्। ताइवानमा युद्ध भड्किएमा जापानको सुरक्षामा समेत असर पर्ने टोकियोको बुझाइ छ भने बेइजिङले यसलाई जापानको अनावश्यक चासोका रूपमा लिने गरेको छ।
जापानको कडा प्रतिवाद
चीनको वाणिज्य मन्त्रालयले “राष्ट्रिय सुरक्षा” को कारण देखाउँदै यो कदम चालेको बताए पनि जापानले यसलाई अस्वीकार गरेको छ।
जापानी विदेश मन्त्रालयका एसिया तथा ओशिनिया मामिला ब्युरोका महानिर्देशक कानाई मासाकीले टोकियोस्थित चिनियाँ दूतावासका मिसन उपप्रमुख सी योंग (Shi Yong) लाई भेटेर विरोध पत्र बुझाउँदै भने, “जापानलाई मात्र लक्षित गरी ल्याइएका यी उपायहरू भेदभावपूर्ण र अस्वीकार्य छन्। यसले विश्वव्यापी आपूर्ति श्रृंखला (Supply Chain) मा समेत नकारात्मक असर पार्छ।”
जापानले चीनलाई उक्त नियन्त्रणकारी उपायहरू तत्काल फिर्ता लिन माग गरेको छ। तर, ताइवान मुद्दामा दुवै देश आ-आफ्नो अडानमा कायम रहेकाले यो व्यापारिक तनाव छिट्टै मत्थर हुने संकेत देखिएको छैन।
