नाजी (Nazis) र हिटलरको नाम सुन्नेबित्तिकै हाम्रो दिमागमा यहुदीहरूको नरसंहार, युद्ध र तानाशाही तस्बिर आउँछ। अर्कोतिर, ‘अर्गानिक कृषि’ (Organic Farming) सुन्दा हामीलाई प्रकृतिप्रेम, स्वास्थ्य र वातावरण संरक्षणको ‘लिबरल’ (उदार) तस्बिर याद आउँछ। तर, के तपाईँलाई थाहा छ? इतिहासको एउटा कालखण्डमा यी दुई विपरित ध्रुव मानिने विषयहरू एकठाउँमा जोडिएका थिए।
क्योटो विश्वविद्यालयका प्राध्यापक तथा कृषि इतिहासकार फुजिहारा तात्सुसीले आफ्नो चर्चित पुस्तक ‘नाजी जर्मनीको अर्गानिक कृषि’मार्फत यो अनौठो र डरलाग्दो सम्बन्धलाई उजागर गरेका छन्। दोस्रो विश्वयुद्ध सकिएको ८० वर्ष पुग्नै लाग्दा, इतिहासको यो पाटोले वर्तमान विश्वलाई के पाठ सिकाउँछ? यिनै विषयमा प्राध्यापक फुजिहारासँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश:
प्रश्न: तपाईंको पुस्तक ‘नाजी जर्मनीको अर्गानिक कृषि’ पढ्दा धेरैलाई आश्चर्य लाग्छ। नाजीजस्तो क्रूर शासक र अर्गानिक कृषिजस्तो पवित्र मानिने कामबीच कसरी सम्बन्ध भयो?
प्रा. फुजिहारा: यो सुन्दा अचम्म लाग्नु स्वाभाविक हो। यद्यपि, नाजी सरकारले पूर्ण रूपमा अर्गानिक कृषिलाई नै राष्ट्रिय नीति बनाएको त थिएन, तर नाजी पार्टीका शीर्ष नेताहरू यसप्रति निकै आकर्षित थिए।
यहाँनेर स्पष्ट हुनुपर्छ– मेरो उद्देश्य अर्गानिक कृषिलाई गलत देखाउनु होइन। अहिलेको आधुनिक कृषिले रसायनिक मल र विषादीको प्रयोगबाट माटोको उर्वराशक्ति नष्ट गरिरहेको बेला अर्गानिक कृषिको महत्व अझ बढेको छ। तर, इतिहासमा यसको प्रयोग कसरी ‘नस्लवाद’ सँग जोडियो भन्ने कुरा चाहिँ हामीले बिर्सनु हुँदैन। अर्गानिक कृषिको पछाडि लुकेको त्यो ‘खतरा’ लाई पनि हामीले बुझ्नुपर्छ।
प्रश्न: यो सम्बन्धको सुरुवात कसरी भयो?
प्रा. फुजिहारा: यसको जरा सन् १९२९ को विश्व आर्थिक मन्दीसँग जोडिएको छ। मन्दीका कारण जर्मनीमा बेरोजगारी बढ्यो र किसानहरू ऋणमा डुबे। विशेषगरी उत्तरी जर्मनीका ठूला किसानहरू, जसले मेसिनरीमा लगानी गरेका थिए, उनीहरू नराम्ररी थलिए।
यही मौकामा नाजीहरूले एउटा खतरनाक तर प्रभावकारी नारा अघि सारे– “जर्मनहरू उत्कृष्ट नस्ल (Race) का मानिस हुन्।” निराश, बेरोजगार र आत्मबल गुमाएका मानिसहरूलाई नाजीहरूले भने, “तिमीहरू केवल जर्मन भएकाले नै महान् छौ।” यो सन्देश उनीहरूको मनमा गहिरोसँग गड्यो। अनि यसलाई पुष्टि गर्न नाजीहरूले ‘रगत र माटो’ (Blood and Soil) को सिद्धान्त ल्याए। यसको अर्थ थियो– जर्मनीको माटो पवित्र छ र यसलाई जोत्ने जर्मन रगत भएका किसानहरू ‘नयाँ अभिजात वर्ग’ (New Nobility) हुन्। सहरको ‘दूषित’ वातावरणभन्दा गाउँको शुद्ध प्रकृतिमा नै सच्चा र बलियो जर्मन मानिस हुर्कन्छन् भन्ने भाष्य निर्माण गरियो।
प्रश्न: यसमा मुख्य भूमिका खेल्ने पात्र को थिए?
प्रा. फुजिहारा: यसका मुख्य योजनाकार थिए– रिचार्ड डारे (Richard Walther Darré)। उनी नाजी सरकारका खाद्य तथा कृषि मन्त्री थिए। उनले नै ‘रगत र माटो’ को नारालाई स्थापित गरे।
त्यतिबेला रासायनिक मलको अत्यधिक प्रयोगले माटो बिग्रँदै गएको थियो। अमेरिकामा ‘डस्ट बाउल’ (Dust Bowl) को घटनाले विश्वलाई तर्साएको थियो। डारेको तर्क थियो– “यदि माटो नै मर्यो भने उत्कृष्ट ‘आर्यन’ नस्लका मानिसहरूले के खाने? उनीहरू कसरी हुर्कने?” त्यसैले उनीहरूले रासायनिक मलरहित खेती वा एक प्रकारको अर्गानिक कृषिलाई बढावा दिए। नाजीका कमाण्डर हाइनरिच हिमलर र हिटलरका उप-नेता रूडोल्फ हेस पनि अर्गानिक कृषिका ठूला पक्षपाती थिए।
तर, उनीहरूको अर्गानिक कृषि प्रेम ‘वातावरण संरक्षण’ का लागि मात्र थिएन। उनीहरू जर्मनीलाई एउटा यस्तो ‘प्रजनन फार्म’ (Breeding Farm) बनाउन चाहन्थे जहाँ केवल ‘शुद्ध जर्मन’ मात्र हुर्कियुन्। जसरी बारीमा झार उखेलिन्छ, त्यसरी नै उनीहरूले समाजबाट यहुदी, स्लाभ र अपाङ्गता भएका मानिसहरूलाई ‘हटाउनुपर्ने’ तर्क गरे। यो नै अर्गानिक कृषि र नाजीवादको डरलाग्दो मिलन थियो।
प्रश्न: हिटलरको धारणा चाहिँ के थियो?
प्रा. फुजिहारा: हिटलर यस विषयमा तटस्थ थिए। उनी कृषिलाई महत्व दिन्थे तर युद्ध जित्नका लागि उनलाई धेरै खाद्यान्न उत्पादन चाहिएको थियो। अर्गानिक कृषिले उत्पादन कम दिने भएकाले उनले कृषिमन्त्री डारेका रोमान्टिक विचारहरूलाई अलि टाढै राखेका थिए।
प्रश्न: आजको युगमा यो इतिहास कोट्याउनुको अर्थ के हो?
प्रा. फुजिहारा: नाजीहरूले उठाएका मुद्दाहरू– गरिबी, बेरोजगारी र किसानको पीडा– गलत थिएनन्। उनीहरूको गल्ती समस्याको समाधान खोज्ने तरिकामा थियो। उनीहरूले वर्गीय र आर्थिक समस्यालाई ‘नस्लीय समस्या’ मा परिणत गरिदिए।
आजको विश्व राजनीतिलाई हेर्नुहोस्। अमेरिकामा “अमेरिका फर्स्ट” को नारा होस् वा जापान लगायत अन्य देशमा बढ्दो आप्रवासी विरोधी भावना– यो ठ्याक्कै १०० वर्ष अगाडिको जर्मनीको अवस्थासँग मेल खान्छ। “फलानो देशका मानिस यस्तै हुन्छन्” वा “हाम्रो रगत नै शुद्ध हो” भन्ने खालका ‘जेनेटिक’ (वंशाणुगत) तर्कहरू फेरि उठ्न थालेका छन्।
मानिसको परिचय उसको रगत वा जिनले मात्र निर्धारण गर्दैन। हामी इतिहासबाट भाग्न सक्दैनौं। मानिसले गल्ती दोहोर्याइरहन्छ, त्यसैले इतिहासको अध्ययन सधैं आवश्यक छ। अर्गानिक कृषि वा ‘प्रकृति तर्फ फर्कने’ अभियान राम्रो हो, तर त्यसको आडमा कुनै पनि प्रकारको अन्ध-राष्ट्रवाद वा नस्लवाद हुर्कनु हुँदैन भन्ने पाठ हामीले सिक्नुपर्छ।
को हुन् प्रा. फुजिहारा तात्सुसी? सन् १९७६ मा जन्मिएका फुजिहारा क्योटो विश्वविद्यालयअन्तर्गत मानविकी अध्ययन संस्थानका प्राध्यापक हुन्। २०औं शताब्दीको कृषि र भोजनको इतिहास तथा विचारमा विशेषज्ञता हासिल गरेका उनका ‘नाजीको किचेन’, ‘नाजी जर्मनीको अर्गानिक कृषि’ लगायतका पुस्तकहरू चर्चित छन्।
